Jan Toorop: een Indische identiteit die lang onzichtbaar bleef

Column Margot Stoové - lid Raad van Toezicht

Wanneer we het hebben over Indische geschiedenis, denken we vaak aan verhalen die niet volledig zijn verteld. Aan stemmen die zijn weggevallen, aan identiteiten die tussen wal en schip raakten. Jan Toorop past in dat rijtje, al kennen we hem vooral als een van de grote kunstenaars van Nederland rond 1900. Minder bekend is dat hij in 1858 werd geboren in Poerworedjo, op Java – en dat zijn Indische achtergrond lange tijd nauwelijks een rol speelde in hoe hij werd gezien en herinnerd.

Ikzelf las in Trouw dit weekend voor het eerst over zijn Indische geschiedenis. Ik zag zijn schilderijen meermaals, las over hem en wist dit niet. Dat vond ik confronterend.

Toorop groeide op in voormalig Nederlands-Indië en kwam pas als jonge tiener naar Nederland. Zijn Indische afkomst werd in de kunstgeschiedenis vaak terloops genoemd, maar zelden serieus genomen als onderdeel van zijn identiteit. Alsof zijn kunstenaarschap volledig losstond van de wereld waarin hij werd geboren. Dat zegt misschien minder over Toorop zelf, en meer over hoe er lange tijd is omgegaan met Indische wortels: ze waren er wel, maar bleven onbesproken.

Wie naar zijn werk kijkt, ziet geen letterlijke beelden van Indië. Geen palmbomen of rijstvelden, geen koloniale taferelen. En toch is er iets in zijn kunst dat schuurt, zoekt en zich onttrekt aan vaste kaders. Zijn lijnen zijn golvend en onrustig, zijn figuren vaak dromerig of mystiek. In zijn symbolistische werken lijkt hij voortdurend te balanceren tussen werelden – het aardse en het spirituele, het zichtbare en het onzegbare. Het is verleidelijk om daarin ook iets te herkennen van een Indische ervaring: het leven tussen culturen, tussen herkomst en bestemming.

Misschien was Indië voor Toorop geen herinnering die hij letterlijk wilde of kon verbeelden, maar een innerlijk landschap. Iets dat meereisde, maar geen duidelijke vorm aannam. Zoals dat voor veel Indische Nederlanders later ook gold: de band met Indië was voelbaar, maar moeilijk uit te leggen. Aanwezig, maar niet altijd erkend.

Dat zijn Indische identiteit zo lang onbekend of onderbelicht bleef, past in een bredere geschiedenis van stilte. Pas de laatste jaren ontstaat er meer ruimte om te vragen: wat betekent afkomst eigenlijk? En wie bepaalt welke delen van een verhaal meetellen? Door Jan Toorop ook als Indisch kunstenaar te zien – of in elk geval als kunstenaar mét een Indische achtergrond – voegen we geen label toe, maar openen we een perspectief.

Zijn werk krijgt er geen eenduidige verklaring door, maar wel meer gelaagdheid. En misschien is dat precies wat herinneren zou moeten zijn.

Lees ook: “Schilder Jan Toorop was Indisch, waarom weten veel mensen dat niet meer?” (Trouw, 31 januari 2026)

De tentoonstelling: De werelden van Jan Toorop is tot en met 10 mei 2026 te zien in Singer Laren.